Το έθιμο της Καθαράς Δευτέρας

Η Καθαρά Δευτέρα σηματοδοτεί τη λήξη της αποκριάς και την έναρξη της νηστείας. Η αφετηρία της Σαρακοστής είναι για τη χώρα μας μια ιδιαίτερη μέρα και γιορτάζεται κατά κύριο λόγο με διάφορα σαρακοστιανά εδέσματα, με την παραδοσιακή λαγάνα, την ταραμοσαλάτα και τις ελιές. Την ημέρα αυτή συνηθίζονται οι εκδρομές σε κοντινούς προορισμούς, άλλωστε είναι μια γιορτή που ταιριάζει περισσότερο στην επαρχία με φόντο τη φύση και το πράσινo.    

Η χαρά όλων αλλά ιδιαίτερα των παιδιών είναι το πέταγμα του χαρταετού που θέλει ιδιαίτερη μαστοριά και ιδανικές καιρικές συνθήκες φυσικά. Κάποιες πληροφορίες ερμηνεύουν το πέταγμα του χαρταετού σαν την επιθυμία του ανθρώπου να διώξει μακριά το κακό.

Η Καθαρά Δευτέρα ονομάστηκε έτσι από τον χριστιανικό λαό και σημαίνει πνευματική και σωματική "κάθαρση". Επίσης μια άλλη εκδοχή είναι πως ονομάστηκε έτσι επειδή οι νοικοκυρές καθάριζαν τα σκεύη τους όλη μέρα από το φαγοπότι της αποκριάς. Μια χαρακτηριστική λέξη που χρησιμοποιούμε είναι τα Κούλουμα που είναι η καθαροδευτεριάτικη έξοδος και το πέταγμα του χαρταετού. Κατά τον Νικόλαο Πολίτη, πατέρα της ελληνικής λαογραφίας, τα κούλουμα προέρχονται από τη λατινική λέξη Culumus που σημαίνει αφθονία αλλά και το τέλος, δηλαδή το τέλος της αποκριάς. Ότι κι αν σημαίνει όμως η λέξη αυτή στις μέρες μας είναι ημέρα διασκέδασης, φαγητού και οικογενειακής συνύπαρξης.  Μερικά από τα πιο διαδεδομένα εδέσματα της Καθαρής Δευτέρας.

Θαλασσινά: γαρίδες, καραβίδες, αστακός, καβούρια, χταπόδια, καλαμάρια, σουπιές.
Οστρακοειδή: μύδια, στρείδια, κυδώνια, γυαλιστερές.
Όσπρια: φασολάδα, μαυρομάτικα σαλάτα.
Λαχανικά: κάθε λογής σαλάτες και τουρσί
Λαγάνα
Γλυκά: χαλβάς, γλυκά του κουταλιού και γλυκά του ταψιού    

Μόστρα -Θυμιανών Χίου
Στα Θυμιανά της  μυροβόλου Χίου αναβιώνει το έθιμο της «Μόστρας», που διαρκεί δύο ημέρες, από το βράδυ της Παρασκευής της Τυροφάγου μέχρι και το πρωί της Κυριακής της Τυρινής.

Σύμφωνα με τους ντόπιους από εκεί βγήκε και η έκφραση «την Παρασκευή την ανεβάζουμε και την Κυριακή την κατεβάζουμε».

Οι ρίζες του εθίμου βρίσκονται στην εποχή του Μεσαίωνα, με τους νεαρούς, το βράδυ της Παρασκευής, να φοράνε παλιά ρούχα, γυναικεία ή αντρικά, να καλύπτουν το πρόσωπό τους με αυτοσχέδιες μάσκες ( μουτσουναριές )και να κάνουν διάφορα σκετς σκορπώντας το γέλιο στους δρόμους του νησιού.

Την Κυριακή πηγαίνουν όλοι στα εξωκλήσια του Αγίου Ιωάννη και του Αγίου Δημητρίου και εκκλησιάζονται και στην συνέχεια κατευθύνονται στο νεκροταφείο του χωριού με την συνοδεία οργάνων. Τελικός προορισμός είναι η κεντρική πλατεία του χωριού, όπου χορεύουν το ταλίμι χορός που αναπαριστά τις μάχες των Χιωτών με τους πειρατές.

Το έθιμο κορυφώνεται στην εκκλησία του Αγίου Ευστρατίου, όπου κρεμούν στα κάγκελα του ναού Χιώτικα λάβαρα και σημαίες.
Πως καθιερώθηκε: Το  έθιμο της Μόστρας έχει ρίζες βαθιές στα χρόνια του Μεσαίωνα όταν οι πειρατές λυμαίνονταν το Αιγαίο πέλαγος. Ο μύθος λέει, ότι μία  Τυρινή Κυριακή όταν διασκέδαζαν οι  Θυμιανούσοι στο χωριό τους – που βρίσκεται κοντά στη πόλη της Χίου – βγήκαν στις γειτονικές ακτές πειρατές. Την άφιξή τους πληροφορήθηκαν από τους βιγλάτορες και καθώς ήταν ξαναμμένοι από το γλέντι, αλλά και επειδή είχαν κουρασθεί από τις συχνές πειρατικές επιδρομές  αποφάσισαν να τους αντιμετωπίσουν πάραυθα.
Ξεκινούν από τα Θυμιανά και προχωρώντας συναντήθηκαν  στη διαδρομή με τους επιδρομείς, όπου έγινε σκληρή μάχη. Οι Θυμιανούσοι βγήκαν νικητές και ενθουσιασμένοι καθώς ήταν, κρέμασαν δηλαδή μόστραραν τους πειρατές στην πλατεία του χωριού. Την επόμενη χρονιά για να μην ξεχαστεί το κατόρθωμα, έκαναν την αναπαράσταση του γεγονότος και έτσι γεννήθηκε η Μόστρα.

Αναλυτικά το έθιμο:
Στον Άγιο Δημήτρη, εκκλησία στις άκρες του χωριού βρίσκονται μαχητές με τις στολές και τα σπαθιά  όπου μετά τη Θεία Λειτουργία, τρώνε κάτι  ελαφρό και πίνουν για να προετοιμασθούν για  τη μάχη. Δεν ξεχνούν να περάσουν από το νεκροταφείο και να χαιρετήσουν τους προγόνους. Από εκεί πέρνουν τον κατήφορο για να συναντήσουν τους πειρατές.

Το σημαντικό σ’ αυτές τις μάχες είναι, ότι δεν γίνονται μόνο στην κεντρική πλατεία όπου συγκεντρώνεται ο κόσμος, για να δει το θέαμα, αλλά διάσπαρτα στις γειτονιές. Οι μικροί πολεμιστές μάχονται με  αυτοσχέδια ξύλινα σπαθιά και οι άνδρες με κανονικά σπαθιά.

Στην αρχή η μάχη γίνεται ένας εναντίον ενός και μετά οι αντίπαλες ομάδες δημιουργούν δύο κύκλους εφαπτόμενους  που γυρίζουν αντίστροφα και στο σημείο επαφής μάχεται ο ένας με τον απέναντι του, και μετά ο επόμενος με την αντίστοιχο του από τον απέναντι κύκλο. Εξαιρετική χορογραφία του χορού που ονομάζεται  ταλίμι.

Μετά την ολοκλήρωση του χορού των υπερασπιστών της πόλης με τους πειρατές παρελάζουν τα άρματα του Καρνάβαλου όπου πλήθος κόσμου μαζεύετε για να δει τα σατιρικά άρματα και να θαυμάσει την ΕΘΕΛΟΝΤΙΚΗ εργασία των χωριανών, μικρών και μεγάλων, που κρατούν το έθιμο ακόμα σε αυτή τη δύσκολη εποχή.

Μετά την παρέλαση των αρμάτων όλος ο κόσμος μαζεύετε στη κεντρική πλατεία όπου ξεκινάει το φαγοπότι, το γλέντι και όπου χορεύουν όχι μόνο τα χορευτικά συγκροτήματα με τις παραδοσιακές στολές αλλά και οι κάτοικοι μαζί με τους επισκέπτες.

         Άρθρο γραμμένο για το 3^ο Γυμνάσιο Χίου από τον μαθητή

Θεμιστοκλή Μουχλή